Przeciążenie kolana – przyczyny bólu, objawy i diagnostyka. Kompleksowe spojrzenie medyczne

Wprowadzenie – czym jest przeciążenie kolana i dlaczego problem dotyczy tak wielu pacjentów

Przeciążenie kolana to jedno z najczęstszych schorzeń narządu ruchu, z jakim zgłaszają się pacjenci do gabinetów fizjoterapii oraz ortopedii. Dolegliwości bólowe kolana mogą rozwijać się stopniowo, często bez jednego konkretnego urazu, a ich źródłem jest powtarzalne, nadmierne lub nieprawidłowo rozłożone obciążenie struktur stawu kolanowego.

Problem ten dotyczy zarówno osób aktywnych fizycznie, sportowców amatorów i zawodowych, jak i pacjentów prowadzących siedzący tryb życia, mieszkańców Zabrza (Mikulczyce, Helenka, Rokietnica, Zabrze Centrum, Makoszowy, Kończyce), Rudy Śląskiej, Bytomia, Gliwic czy Tarnowskich Gór. Wspólnym mianownikiem jest brak równowagi pomiędzy obciążeniem a zdolnością tkanek do regeneracji.

Z punktu widzenia aktualnej wiedzy medycznej przeciążenie kolana nie jest chorobą jednego elementu, lecz zaburzeniem funkcjonalnym całego układu ruchu, w którym kolano pełni rolę „ogniwa pośredniego” pomiędzy stopą a biodrem.

Etiologia przeciążenia kolana – mechanizmy powstawania dolegliwości

Biomechanika stawu kolanowego

Staw kolanowy jest jednym z najbardziej obciążonych stawów w ludzkim ciele. Podczas chodzenia przenosi obciążenia kilkukrotnie przekraczające masę ciała, a w trakcie biegu, skoków czy schodzenia po schodach – nawet kilkunastokrotne.

Kolano nie jest stawem „samodzielnym”. Jego prawidłowa praca zależy od:

• osi kończyny dolnej,

• stabilności biodra,

• ruchomości i ustawienia stopy,

• kontroli nerwowo-mięśniowej.

Każde zaburzenie w tym układzie powoduje nierównomierne rozłożenie sił, co w dłuższej perspektywie prowadzi do przeciążenia rzepki, więzadeł, łąkotek lub chrząstki stawowej.

Łańcuch kinematyczny a ból kolana

W praktyce klinicznej bardzo często obserwuje się sytuacje, w których pacjent odczuwa ból kolana, jednak pierwotna przyczyna leży w stopie lub biodrze. Przykładowo:

• nadmierna pronacja stopy zwiększa rotację wewnętrzną piszczeli,

• ograniczenie ruchomości biodra zaburza amortyzację obciążeń,

• osłabienie mięśni pośladkowych zwiększa nacisk na staw kolanowy.

To właśnie dlatego leczenie objawowe kolana bez analizy całego wzorca ruchu jest niewystarczające, co ma ogromne znaczenie w dalszej części artykułu poświęconej fizjoterapii.

Przyczyny przeciążenia kolana

Przyczyny funkcjonalne

Do najczęstszych przyczyn funkcjonalnych należą:

• nieprawidłowy chód,

• zaburzona kontrola ruchu kończyny dolnej,

• wady postawy,

• płaskostopie podłużne i poprzeczne,

• asymetrie mięśniowe.

Pacjenci z Zabrza, Rudy Śląskiej czy Bytomia często zgłaszają się z bólem kolana, który nasila się podczas codziennych czynności – chodzenia, schodzenia po schodach, długiego stania – mimo braku urazu.

Przyczyny sportowe i zawodowe

Przeciążenie kolana bardzo często dotyczy:

• biegaczy,

• osób trenujących sporty zespołowe,

• pracowników fizycznych,

• osób wykonujących powtarzalne ruchy w pracy.

Brak odpowiedniej regeneracji, źle dobrane obuwie lub nagłe zwiększenie intensywności aktywności to czynniki znacząco zwiększające ryzyko przeciążeń.

Przyczyny strukturalne

Choć przeciążenie kolana ma charakter głównie funkcjonalny, nie można pominąć:

• zaburzeń osi kończyny dolnej,

• zmian zwyrodnieniowych,

• nieprawidłowego ustawienia rzepki.

Objawy przeciążenia kolana

Objawy przeciążenia kolana mają charakter stopniowy i często są bagatelizowane przez pacjentów. Najczęściej występują:

• ból z przodu kolana lub pod rzepką,

• uczucie sztywności, szczególnie po dłuższym siedzeniu,

• nasilanie bólu podczas schodzenia po schodach,

• dyskomfort przy przysiadach,

• uczucie „zmęczenia” kolana po wysiłku.

W wielu przypadkach ból kolana nie pojawia się w trakcie aktywności, lecz dopiero kilka godzin po niej, co jest typowe dla przeciążeń.

Objawy alarmowe

Do objawów wymagających pilnej diagnostyki należą:

• obrzęk kolana,

• uczucie blokowania stawu,

• nagła utrata stabilności,

• ból nocny niezależny od obciążenia.

Leczenie farmakologiczne przeciążenia kolana

Leczenie farmakologiczne w przeciążeniu kolana ma charakter objawowy. Najczęściej stosuje się:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ),

• leki przeciwbólowe,

• preparaty miejscowe w postaci maści i żeli.

Należy podkreślić, że farmakologia nie usuwa przyczyny przeciążenia, a jej długotrwałe stosowanie może maskować objawy i prowadzić do pogłębiania zaburzeń biomechanicznych.

Leczenie operacyjne – kiedy jest rozważane

W przypadku przeciążenia kolana leczenie operacyjne jest rzadkością. Zabiegi chirurgiczne rozważa się jedynie wtedy, gdy:

• przeciążenie doprowadziło do trwałych zmian strukturalnych,

• występują uszkodzenia łąkotek lub chrząstki,

• leczenie zachowawcze nie przynosi efektów.

W zdecydowanej większości przypadków kluczowe znaczenie ma leczenie zachowawcze i fizjoterapia, które zostaną szczegółowo omówione w II części artykułu.

Diagnostyka obrazowa w przeciążeniu kolana

Diagnostyka obrazowa pełni funkcję uzupełniającą i obejmuje:

• RTG – ocena zmian kostnych,

• USG – ocena tkanek miękkich,

• rezonans magnetyczny – szczegółowa diagnostyka struktur wewnątrzstawowych.

Badania obrazowe powinny być interpretowane zawsze w odniesieniu do objawów klinicznych, ponieważ wiele zmian widocznych w obrazowaniu nie musi być źródłem bólu.

Diagnostyka fizjoterapeutyczna – wprowadzenie

Diagnostyka fizjoterapeutyczna stanowi fundament skutecznego postępowania w przeciążeniu kolana. Obejmuje ona:

• analizę wzorca ruchowego,

• ocenę osi kończyny dolnej,

• badanie funkcji stopy, biodra i miednicy,

• testy mięśniowe i stabilizacyjne.

To właśnie na tym etapie możliwe jest zidentyfikowanie rzeczywistej przyczyny przeciążenia, a nie jedynie miejsca bólu.